حقيقت نفس ، دوّم كيفيت محاربهء انسان با نفس و شيطان و هر يك به طريق اختصار و اجمال بيان خواهد شد . امّا در بيان نفس اكتفا شود به مضمون بعض اخبارى كه از حضرت امير عليه السلام وارد شده است ، بدان كه نفس از براى او مراتب چهارگانه است بعض مراتب فوق بعضى در تجرّد و بساطت و معنى اينكه در انسان چهار نفس است ، به حسب مراتب است نه چهار نفس در عرض هم باشد . گفت كميل : از امير عليه السلام سؤال نمودم كه بشناسان به من نفس خودم را ؟ فرمود : كدام نفست را مىخواهى كه به تو بشناسانم ؟ عرض نمود : مگر غير يك نفس ، نفس ديگرى هم هست ؟ فرمود : از براى انسان چهار نفس است : النامية النباتية و الحسية الحيوانية و الناطقة القدسية و الكلية الالهية و از براى هر يك از اين‌ها پنج قوّه است و دو خاصيت : فالنامية النباتية لها خمس قوى : جاذبة و ماسكة و هاضمة و دافعة و مربية و مراد از مربيّه قوّهء نموّ دهندهء نبات است ، و لها خاصيتان : الزيادة و النقصان و انبعاثها من الكبد . يعنى اصل محلّ حصول اين نفس كبد است و اين منافات ندارد با قول حكما كه مىگويند : نفس نباتى قواى دماغيه است زيرا كه روح بحارى اولا از قلب حركت كند به واسطهء حرارتى كه در قلب است و بالا رود از بعض شرائين به سوى دماغ پس در آن جا في الجمله كسر سورت حرارت او شود و معتدل گردد پس مركب قواى دماغيّه گردد و ابتداى ايجاد اين نفس در انسان وقت سقوط نطفه است در رحم و در نباتات وقت افتادن و قرار گرفتن تخم است در زمين مستعد ، پس علقه شدن و مضغه گشتن و گوشت و استخوان به هم پيوستن مراتب ترقّيات نفس نباتى است و در اين نفس انسان و حيوان و نبات شريكند . و الحسية الحيوانية لها خمس قوى : سمع و بصر و شم و ذوق و لمس و لها خاصيتان : الشهوة و الغضب و انبعاثها من القلب ، يعنى محلّ حصول آن از قلب است و ابتدا ايجاد آن بعد از تمامى خلقت است در رحم و كار او حيات و حركت است و ظلم و غلبه است و اكتساب شهوات دنيويّه است و مراد از نفسى كه محاربهء با او جهاد اكبر است ، اين مرتبه از نفس است و در اين مرتبه انسان و حيوان هر دو شريكند .